MAKEDONSKITE NARODNITE NOSII

Narodnite nosii vo Makedonija imaat vekovna tradicija. Tie se del od materijalnata kultura na makedonskiot narod i pretstavuvaat zna~ajna granka od narodnoto umetni~ko tvore{tvo. Sozdavani kako kolektivna pridobivka na siot makedonski narod, tie vo dolga niza godini se prenesuvale od pokolenie na pokolenie i vo svojot razvoen pat vo sebe vklopile mnogu elementi od raznite kulturni vlijanija {to se vkrstuvale na ovoj del od Balkanot. Na najstariot kulturen sloj - starobalkanskiot, kako i na tradiciite na civilizaciite na stara Grcija, se nadovrzuva kulturata na oblekuvaweto na starite Sloveni, koi vo silnite naleti od V do VII vek go naseluvaat ovoj del na Balkanskiot poluostrov. Vo ponatamo{nite kulturni tekovi se nadovrzuva vlijanieto na vizantiskata civilizacija, kako i silniot upliv na tursko - orientalnite elementi, pa sè do najnovite struewa od zapad.

Vo dolgotrajniot proces na oformuvawe na narodnite nosii vo Makedonija u~estvuva siot makedonski narod - tvorec i sozdava~ na narodnite nosii. Vo nivnoto oformuvawe se odrazeni raznite istoriski, op{testveni, ekonomski i kulturni nastani. Razli~nite kulturni vlijanija niz vekovite, vo razli~ni istoriski epohi, se primani vo narodnite nosii, prerabotuvani so tvore{tvoto na narodnoto soznanie, prilagodeni na narodniot bit i na~in na `ivot, razvieni i usovr{eni so narodnite estetski sfa}awa. Taka se sozdale narodnite nosii vo Makedonija kako izraz na narodnite kolektivni, estetski i psihi~ki dispozicii.

Osven kulturno - istoriskite priliki i tvore~kiot duh na narodot, vo oformuvaweto i oblikuvaweto na narodnite nosii vo Makedonija od zna~ewe se i geografsko - prirodnite uslovi. Visokite planinski masivi, rit~estite padini i pitomite kotlini, so koi se odlikuva reljefot na Makedonija, davale odredeni uslovi za stopanisuvawe, koe od svoja strana na{lo odraz vo `ivotot i kulturata na naselenieto. So posebni specifi~ni formi, kako vo materijalnata, taka i vo duhovnata kultura, se izdvojuva kulturata na planincite, koi, glavno, se zanimavaat so sto~arstvo, od kulturata na ramni~arite, koi glavno se orientirani kon zemjodelstvoto. Vo mnogu predeli ovie dve kulturi se prepletuvaat, sozdavaj}i na toj na~in poinakvi formi na slo`enata kultura na oblekuvaweto, kako i vo celokupniot naroden `ivot voop{to.

Site ovie ~initeli, koi u~estvuvale vo oformuvaweto na narodnite nosii vo Makedonija i vo sozdavaweto na tradicionalnite formi na narodnoto oblekuvawe, bile va`ni faktori za definitivnoto oblikuvawe na raznovidnite i tipski razli~ni formi na narodnite obleki i na narodnoto oblekuvawe voop{to. Vo oformuvaweto na nivnite tipski i dekorativni obele`ja na{le odraz damne{nite epohi, kako i vremeto vo koe se sozdavani. So seto svoe bogatstvo, izrazeno so brojnosta i raznovidnosta na oblekite, na~inot na nivnoto ukrasuvawe, vo ornamentalnite kompozicii i vo koloritot, narodnite nosii doa|aat do nas preku sè u{te za~uvanite primeroci upotrebuvani vo XIX i prvite decenii na XX vek.

Narodnata obleka, osven svojata osnovna funkcija da go za{titi ~ove~koto telo vo razli~nite klimatski uslovi, kako i da go ukrasi, od damne{ni vremiwa ima i drugi mnogustrani zna~ewa i poraki. Pokraj odredenite magisko - obredni funkcii, preku oblekata se poka`uva teritorijalnata pripadnost, semejnata polo`ba, kako i me|usebnite op{testveni odnosi na generaciite od razli~ni vozrasti.

Vo dolgiot razvoen pat, vo postojaniot proces na poddr`uvawe na starite tradicii, so vnesuvawe na elementi od narodniot vkus i sfa}awa, narodnite nosii se oformuvaat kako specifi~na, etni~ki izdiferencirana granka na narodnoto tvore{tvo. Toa se oformeni kompleksni celini vo koi e zabele`livo harmoni~noto slo`uvawe na oddelni obleki, kako vo odnos na ukrasuvaweto, taka i vo koloritot i vo ornamentikata. I celokupnata kompozicija na nosijata e prilagodena ne samo na nejzinata prakti~na funkcija, tuku slu`i i za zadovoluvawe na estetskite sfa}awa na nejziniot sozdava~. Ottuka, sekoja nosija pretstavuva kompleksno oformena tvorba izrabotena od tekstilen materijal, oboena vo razni boi i tonovi, ukrasena so raznovidni izvezeni ili vtkaeni ornamentalni motivi i dopolneta so raznoviden nakit i drugi ukrasi.

Na teritorijata na Makedonija se sre}avaat golem broj raznovidni nosii, koi imale izdvoeni specifi~ni odliki. Sekoj region, sekoja etni~ka i predelska celina vo Makedonija imala svoja posebna nosija koja se razlikuvala od nosijata na sosedniot region po svoite stilski, funcionalni i estetski karakteristiki. Uslovi za formirawe na tolku raznovidni nosii vo Makedonija se izrazitata razdrobenost na reljefot vo pogolemi i pomali kotlini, koi pretstavuvaat i posebni predelski i etni~ki celini, soobra}ajnata i geografskata izolacija vo minatoto na oddelnite regioni, kako i specifi~niot razvitok na etni~kite osobini na naselenieto vo razli~nite etni~ki predeli. Vrz raznovidnosta na nosijata vlijaele i raznite migraciski dvi`ewa {to se odigruvale vo oddelnite predelski celini vo Makedonija vo pobliskoto i podale~noto minato. Kolku tie dvi`ewa, so ogled na odredeni politi~ki, ekonomski i op{testveni priliki, bile pointenzivni i posilni, tolku i raznovidnosta na nosijata e poizrazena.

Bogatstvoto na narodnite nosii, razlikite vo pooddelnite obleki, kako i vo celokupnoto narodno oblekuvawe, se izrazeni kako vo stilskata kompozicija na nosijata taka i so brojnosta i raznovidnosta na oblekite i nivnoto ukrasuvawe. Vo ovaa smisla osobeno zapadna i sredna Makedonija pretstavuvaat vistinski mozaik od retko ubavi narodni nosii, me|u koi osobeno se istaknuva `enskata. Po bogatstvoto i ukrasuvaweto na oblekite se izdvojuvaat prazni~nite, obrednite i sve~enite nosii, vo koi najdolgo se za~uvani starite tradicii, a tvore~kiot duh na narodot dostignal vrven izraz.

Primerocite na narodnite nosii {to se sobrani vo muzeite vo Makedonija, i onie {to sekoja godina se prika`uvaat na revijata vo Struga, se dragoceni dokumenti za nivnoto izvonredno bogatstvo i neobi~na raznovidnost. Tie }e ostanat svedoci za visokite kreativni sposobnosti na makedonskiot narod, koj vo tekot na mnogute vekovi uspeal da sozdade sopstvena, samostojna narodna obleka, vo ~ii tipski i dekorativni odliki na{le odraz izminatite epohi, kako i vremeto vo koe se sozdavani i noseni.