PIRINSKIOT DEL NA MAKEDONIJA VO NARODNOOSLOBODITELNATA VOJNA
(1941-1945)
Makedonskiot narod od pirinskiot del na Makedonija aktivno se vklu~il vo Narodnoosloboditelnoto i antifa{isti~ko dvi`ewe. U{te vo juni 1941 god. Oblasniot komitet na BKP za Pirinska Makedonija zazel stav za oru`ena borba, vo {to osobeno istrajal Nikola Parapunov, sekretar na Oblasniot komitet. Prvata partizanska grupa vo pirinskiot del na Makedonija ja formiral Ivan Kozarev. Taa ja izvr{ila prvata antifa{isti~ka vooru`ena akcija ne samo vo Makedonija i Bugarija, tuku i na Balkanot. Partizanski grupi formirale i N. Parapunov i K. Kantarxiev. Poradi brziot razvoj na partizanskoto dvi`ewe, bugarskata fa{isti~ka vlada prezela represalii protiv golem broj Makedonci - antifa{isti.
Vo 1942 god. se pro{iruva partizanskoto dvi`ewe. Formirani se ~eti vo Gornoxumajska, Nevrokopska i Petri~ka okolija. Vo 1943 god. se formirani odredite "Jane Sandanski" i Gornoxumajskiot odred "Nikola Kalap~iev". Odredite prezele nekolku borbeni akcii. Pri krajot na 1943 god. dvi`eweto pretrpuva udar so ubistvoto na N. Parapunov i A. Pandurski.
Vo 1944 god., partizanskite odredi od Pirinska Makedonija gi formirale IV vostani~ka operativna zona i brigadata "Jane Sandanski". Vo 1944 god. voenite edinici brojno se zgolemile. Partizanskoto dvi`ewe osven vrskite so komitetite na OF vo Bugarija, odr`uvalo vrski i so dvi`eweto vo vardarskiot i egejskiot del na Makedonija. Brigadata "Jane Sandanski" trebalo da se vklu~i vo NOV na Makedonija, no brzo bila rasformirana i vklu~ena vo bugarskoto antifa{isti~ko dvi`ewe.
Re{enijata na Prvoto zasedanie na ASNOM, na koe u~estvuvale i pretstavnici od pirinskiot del na Makedonija, bile prifateni od naselenieto vo pirinskiot kraj. Kaj Makedoncite od ovoj del na Makedonija `elbata za obedinuvawe so DF Makedonija bila postojana.
Na Prvata legalna konferencija na BRP (k.) na Gornoxumajskata oblast (5 i 6 noemvri 1944) e zazemen stav deka oblasta geografski, stopanski i etni~ki pretstavuva nedeliv del na Makedonija.
U~estvuvaj}i vo Antifa{isti~kata vojna, Makedoncite od pirinskiot del na Makedonija se nadevale deka po vojnata bugarskata dr`ava }e im gi priznae i garantira nacionalnite i politi~kite prava.
Kon krajot na vojnata, rakovodstvata na Jugoslavija i na Makedonija zapo~nuvaat pregovori so rakovodstvoto na Bugarija za sozdavawe federacija me|u dvete zemji (jugoslovenskiot predlog e za pluralisti~ka, a bugarskiot za dualisti~ka federacija) i za obedinuvawe na pirinskiot del na Makedonija so DFM.